Manisa Celal Bayar Üniversitesi Manisa Teknik Bilimler MYO Bilgisayar Teknolojisi Bölümü ev sahipliğinde MCBÜ Oyun Tasarımı ve Geliştiricileri Topluluğu işbirliğiyle 6 Kasım 2025 tarihinde düzenlenen çevrimiçi seminerde, Dr. Ali Geriş moderatörlüğünde, davetli konuşmacı Dr. Mattias Wallergard “XR etiği”nin üç temel eksenini — veri, gerçekçilik ve sosyal meseleler — somut örnekler ve canlı anketlerle ele aldı. ABBA’nın “Voyage” hologram konseri üzerinden açılış yapan konuşmacı, Menti üzerinden yürütülen anketlerde katılımcıların pop yıldızı hologramlarına daha sıcak, vefat etmiş akraba avatarlarına ise daha temkinli yaklaştığını göstererek etik algının bağlama duyarlı olduğunu vurguladı.
Konuşmanın ilk bölümünde trolley problem (makas değiştirerek beş kişiyi kurtarmak için bir kişiyi feda etmek) üzerinden faydacılık ve ödev etiği karşılaştırıldı; benzer ikilemlerin XR tasarımında da karşımıza çıktığı belirtildi. Ardından Collingridge İkilemi hatırlatıldı: Teknolojinin erken evrelerinde tasarım esnekliği yüksekken toplumsal etkiler hakkındaki bilgimiz düşüktür; standartlar yerleştikçe etkileri anlar, fakat manevra alanını kaybederiz.
İkinci bölümde konuşmacı, veri mahremiyeti risklerini örneklerle açımladı. Sadece VR’da toplanan hareket verileriyle dahi kullanıcıların yapay zekâ tarafından yüksek doğrulukla ayırt edilebildiğine dikkat çekildi; göz/ yüz takibi ve beyin-bilgisayar arayüzü (BCI) gibi sensörler eklendikçe kişinin bilişsel yük, yorgunluk gibi durumlarının kestirilebilmesinin kapı araladığı nöro-haklar tartışmasına değinildi. Platformların “daha iyi kullanıcı deneyimi” gerekçesiyle veri toplamasına eleştirel yaklaşılması çağrısı yapıldı.
Üçüncü başlık “süpergerçekçilik” oldu. Grafik gerçekliğin fotogerçekçiliğe yaklaşmasıyla kırılgan gruplar (çocuklar, demans hastaları vb.) için sanal ile gerçek arasındaki çizginin bulanıklaşabileceği; VR kullanımında yaşanan yoğun duygusal tepkilerin gerçek dünyadaki tepkilere benzeyebildiği aktarıldı. Sosyal güvenlik boyutunda ise çevrimiçi sanal ortamlarda taciz ve nefret söylemi raporlarının arttığı, bu nedenle tasarımda “sanal bedeni, fiziksel varlık gibi koru” ilkesinin benimsenmesi gerektiği vurgulandı.
Soru-cevapta katılımcılar AI-XR etkileşimi, veri mülkiyeti, bağımlılık riski, yaşlı bireylerle VR uygulamaları ve “güvenli-tasarım” mimarileri üzerine sorular yöneltti. Konuşmacı, GDPR benzeri düzenlemelerin önemine işaret ederken, veriyi asgari düzeyde toplama ve açık rıza ilkelerinin altını çizdi.
Etkinlik, “eleştirel düşünme” çağrısıyla tamamlandı: XR projelerinde en küçük tasarım kararı bile ileride büyük toplumsal etkilere yol açabileceği için, geliştiricilerin ve araştırmacıların etik analizlerini erken safhada yaparak tasarımlarını buna göre şekillendirmeleri gerektiği hatırlatıldı.